MARIA-MOTETTEN EN MUZIEK ROND HEMELVAART

Gregoriaans

De Maria-antifoon ‘Alma mater Redemptoris’ is ontstaan in St.- Gallen, waar de tekst naar alle waarschijnlijkheid werd ge­schreven door Hermanus Contractus (1013-1054). Deze Maria-antifoon wordt gezongen aan het eind van de Completen vanaf de eerste Advent tot aan Maria Lichtmis.

Guillaume Dufay schreef zowel geestelijke als wereldlijke vocale werken. Op het gebied van de kerkmuziek schreef hij missen, motetten, Magnificats en antifonen. Hij bezigde als eerste de faux bourdon, één van de afgeleiden van het Gregoriaans: in de meest eenvoudige vorm bestaat de faux bourdon uit de cantus firmus die in de bovenstem ligt, en twee andere partijen die een sext en een kwart lager liggen, waardoor een reeks parallelle sextakkoorden ontstaat. Het motet ‘Ave Regina caelorum’ is een goed voorbeeld van zo’n faux bourdon. Zijn werken markeren de overgang tussen de Middeleeuwen en de Renaissance.

Nicolas Gombert was een Franco-Vlaamse componist. Hij is één van de invloedrijkste en bekendste componisten van de zogenaamde vierde generatie Vlaamse polyfonisten, tussen Josquin des Prez en Orlando di Lasso. Hij vertegenwoordigt de complexe polyfone stijl van deze overgangsperiode in de muziekgeschiedenis. Uit de ruime verspreiding van zijn muziek kan worden opgemaakt dat Gombert na de dood van Josquin Desprez een van de beroemdste Europese componisten was geworden. Zijn muziek werd een bron voor werken van andere componisten. Tekenend is de bijzondere aandacht die drukkers aan hem besteedden door uitgaven geheel aan zijn werken te wijden. Zijn versie van het ‘Ave Regina caelorum’ geeft een goed voorbeeld van de weldadige, brede polyfonie die zijn werken karakteriseert.

Jacob Arcadelts stijl is verfijnd, zuiver, melodieus en eenvoudig. Arcadelt gaf ongeveer 24 motetten, drie boeken met missen, 126 Franse chansons en meer dan 200 madrigalen uit.
Uit 1654 dateert de laatst bekende herdruk (er verschijnen er een veertigtal) van zijn eerste boek madrigalen, hetgeen uitzonderlijk is voor die tijd en spreekt voor Arcadelts lang doorwerkende reputatie. Allicht was zijn populariteit te danken aan zijn gave de Italiaanse geest te vatten en te verenigen met het technische volmaaktheidsstreven van de Nederlandse harmonische en polyfone stijl. Zijn korte motet ’Ave Maria’ is verfijnde homofonie, zijn motet ‘Hodie beata virgo Maria’ is meer polyfoon gedacht.

Giovanni Pierluigi da Palestrina, zo genoemd naar zijn geboor­teplaats Palestrina, werd de belang­rijkste Italiaanse compo­nist van de 16e eeuw. De polyfonie van de renaissance bereikte in hem een onbetwist hoogtepunt, de strenge regels van het contrapunt vinden hier hun oorsprong. Het motet ‘O Rex gloriae’ is in alle beheersing en alle eenvoud een goed voorbeeld van de rooms-katholieke kerkmuziek in het tweede deel van de 16e eeuw.

Johann Joseph Fux was een Oostenrijkse componist, muziektheoreticus en pedagoog uit de laat-Barok. Hij werd vooral bekend vanwege zijn verhandeling over het contrapunt, ‘Gradus ad Parnassum’. Zijn composities ademen polyfonie van zijn grote voorbeeld Palestrina, zoals goed is te horen in zijn motet ‘Ave Regina coelorum’.

Johannes Eccard wordt wel de ‘Duitse Palestrina’ genoemd vanwege zijn groot polyfoon vakmanschap. Als geen ander weet hij het Lutherse kerklied tot ontwikkeling te brengen door het te verbinden met het polyfone contrapunt. Hij werd aangesteld als huismusicus bij Jacob Fugger, de grote bankier in Augsburg.

Melchior Vulpius was één van de vele voorlopers van Heinrich Schütz, hij schreef o.a. een complete jaargang evangeliemotetten bij het kerkelijk jaar, zijn motet ‘Es ist euch gut daß ich hingehe’ is genomen uit de bundel ‘Deutsche Sonntäglicher Evangelien Sprüche’ (1614).

Ook Wolfgang Carl Briegel schreef een jaargang Evangeliemotetten, zijn motet over Johannes 16: 7 wordt afgesloten met een kort slotkoraal.

Claudio Monteverdi’s werk markeert de overgang van renaissance- naar de barokmuziek en werd één van de belangrijkste vertegenwoordigers van de ‘nuove musiche’, de nieuwe muziek aan het begin van de 17e eeuw. Zijn motet ‘Sancta Maria’ heeft madrigaleske trekjes, speelse figuurtjes en verrassende wendingen.

Christoph Kittel, leerling van Heinrich Schütz en organist aan de hofkapel in Dresden, publiceerde in 1657 de ‘Zwölf Geistliche Gesänge’. De bedoeling van Kittel was om de eenvoudige 4-stemmige composities van Heinrich Schütz, die zich in de kerkmuzikale praktijk bijzonder hadden bewezen, ruimere verspreiding te geven. In het ‘Deutsches Magnificat’ laat Schütz zich horen als een componist die de tekst door de muziek volledig tot leven wil laten komen. Alleen al uit het ritmisch figuurtje op ‘freuet sich’ blijkt hoe Schütz de tekst wil laten spreken.